Wat is een indicator?

Wil men de kwaliteit van iets beoordelen dan zal er gemeten moeten worden. Daarvoor heeft men indicatoren nodig. Een indicator is een meetbaar fenomeen (meestal een getal) dat een signalerende functie heeft. Wijkt een indicator af van een afgesproken norm dan is bijsturing mogelijk.
Indicatoren geven dus een aanwijzing over de mate van kwaliteit van een bepaald aspect van de gezondheidszorg. Een indicator is een verschijnsel dat op iets wijst, een factor die iets aangeeft.

factor
Een factor is een omstandigheid (kracht enz.) die invloed op de uitslag van iets uitoefent, een medebepalend element. Bijvoorbeeld de de menselijke factor.  

Een voorbeeld van een indicator is het personeelsverloop. Het personeelsverloop is een indicator dat het bedrijf slecht wordt bestuurd. Een indicator is een (getals)waarde die aanwijzingen geeft voor een redelijk betrouwbare schatting van (onbekende) waarde of gegevens van een groter geheel. Een kwaliteitsthema is een onderwerp en aandachtspunt van het kwaliteitsbeleid waarop een voorziening geacht wordt haar kwaliteitsbeleid toe te spitsen. Een kwaliteitsindicator is een meetbare factor die een mogelijke aanwijzing geeft van een aspect van de kwaliteit van de gezondheidszorg

Enkele voorbeelden van indicatoren:
- het aantal ziekenhuisopnamen;
- het percentage diabetici dat jaarlijks een oogheelkundig onderzoek krijgt;
- de wachttijd voor een bepaalde kliniek
Bij indicatoren gaat het meestal om een percentage of ratio, waarbij er een teller en een noemer is. Betrouwbare indicatoren zijn bijna altijd gekoppeld aan de registraties van gegevens.

Welke typen indicatoren zijn er?
Men maakt wel onderscheid in proces-, structuur en uitkomstindicatoren:

• Structuurindicator:  De structuurindicator meet elementen van de voorzieningsstructuur die de zorgverlening mogelijk maken.
  Structuurindicatoren zijn bijvoorbeeld 'het aantal verpleegkundigen in verhouding tot het aantal patiënten' of 'de grootte van de wachtzaal in verhouding tot het gemiddelde aantal patiënten dat in de wachtzaal plaatsneemt'. Structuurindicatoren kunnen geschikt zijn wanneer resultaten moeilijk te meten zijn, of wanneer deze slechts in de toekomst bekend zullen worden. Structuurindicatoren worden echter slechts weinig gebruikt in het kader van het kwaliteitsonderzoek daar ze vaak moeilijk beïnvloedbaar zijn binnen een kwaliteitsverbeteringproject. Structuurindicatoren geven informatie over de organisatie en logistiek van een systeem en/of de omstandigheden geschikt zijn om de gewenste zorg te leveren
• Uitkomstindicator Een uitkomstindicator of resultaatsindicator meet het gewenste of ongewenste resultaat van de zorgverlening. Een mogelijke resultaatsindicator voor het thema bejegening is bijvoorbeeld 'het percentage patiënten of cliënten dat tevreden of zeer tevreden is met de zorgverlening'. Het 'resultaat' van een goede bejegening is immers patiënten of cliënten die tevreden zijn over de bejegening. Uitkomstindicatoren richten zich op de uitkomsten (product/effect) van zorg. Het is momenteel bijna niet mogelijk om zorginstellingen met elkaar te vergelijken wat betreft de kwaliteit en de effectiviteit van de zorg die zij leveren. Hiertoe ontbreken geschikte manieren om te meten wat de invloed van zorg en behandeling is op de gezondheid van de patiënt (uitkomst-indicatoren). Er worden in de zorg voornamelijk twee soorten uitkomstindicatoren gebruikt: ten eerste de tevredenheid van patiënten en medewerkers, en ten tweede ongewenste gebeurtenissen, zoals incidenten, complicaties of klachten. Deze laatste indicatoren zijn volgens zorginstellingen minder geschikt om de kwaliteit van zorg aan externe partijen zichtbaar te maken omdat zij in negatieve termen zijn geformuleerd en meer zeggen over de laagdrempeligheid van de procedures dan over de kwaliteit van zorg. Resultaatsindicatoren zijn geschikt wanneer ze zorgverleners op het spoor kunnen brengen van de processen die bijzonder moeilijk verlopen en bijdragen tot zwakke resultaten. Goede satisfactiemetingen over het de bejegening zouden niet enkel moeten aangeven of de patiënt of cliënt tevreden is met de bejegening, maar ook welke aspecten binnen het proces moeilijker verlopen. Resultaatsindicatoren moeten evenwel voorzichtig geïnterpreteerd worden, in het bijzonder wanneer de resultaten beïnvloed kunnen worden door factoren waar de voorziening geen vat op heeft.
• procesindicatoren Procesindicatoren volgen een serie gebeurtenissen tijdens een onderzoek en/of behandeling van een patiënt. Bijvoorbeeld: de doorlooptijden, de mate van gebruik van protocollen. Een concreet voorbeeld: ‘het percentage mensen met diabetes dat jaarlijks een onderzoek krijgt’. Procesindicator meet aspecten van een activiteit van zorgverlening (op directe of indirecte manier). Procesindicatoren zijn geschikt wanneer er een sterk verband tussen het proces van de zorgverlening en het resultaat daarvan bestaat. 'De wachttijd van de patiënt of cliënt op consultatie' is een voorbeeld van een procesindicator (voor het thema onthaal). Procesindicatoren zijn geschikt wanneer er aanduidingen zijn dat het proces van de zorgverlening aan het resultaat van de zorg gekoppeld is.

Wat is het nut van indicatoren?
Goede indicatoren vergemakkelijken het meten van kwaliteit. Zo geeft de indicator ‘wachttijd op afdeling X’ een indruk over de kwaliteit van de toegankelijkheid op dit deelgebied. Deze indicator is geslaagd, omdat hij een betrouwbare indruk van de kwaliteit van de toegankelijkheid geeft. Bovendien hoef je er niet medisch geschoold voor te zijn om er iets van te begrijpen. Het is niet gemakkelijk om de kwaliteit van zorgprocessen te meten. Immers: er zijn vele parameters. Verder zeggen sommige parameters alleen iets in bepaalde omstandigheden.

parameter
(techniek) grootheid waarmee het verloop van technische processen wordt getoetst of het vermogen van een machine kan worden bepaald
(economie) veranderlijke grootheid zoals tijd, materiaalkosten e.d., waardoor een economisch proces beïnvloed wordt

Welke toepassingen zijn er?
Indicatoren kunnen als volgt worden gebruikt:

• voor kwaliteitstoetsing of toetsing Door te meten en te vergelijken komt vast te staan of men aan de gestelde criteria of doelen voldoet. De resultaten kunnen een aanleiding zijn om het betreffende proces te verbeteren of te herontwerpen. Zijn de gestelde criteria gehaald dan is het zaak het betreffende proces te borgen.
• voor sturing (van intuïtief naar systematisch) Indicatoren vormen een essentieel onderdeel van een modern sturingssysteem. Men kan op vier domeinen sturen: professioneel, organisatorisch, satisfactie en financiële resultaten. Daarnaast kan men het sturingssysteem op verschillende niveaus in de gezondheidszorg toepassen.
• Voor het afleggen van externe verantwoording. De toepassingen van indicatoren maakt het mogelijk om aan te toen of de gewenste doelstellingen zijn behaald. Zo kunnen instellingen naar partijen als de overheid, inspectie, patiëntenorganisaties verantwoording van hun daden afleggen.

Hoe ontwikkelt men indicatoren?
Er zijn twee mogelijkheden:
1. Men streeft een bepaald doel na.
Ontwikkel dan een indicator die meet of het gestelde doel is gehaald wordt. Een voorbeeld: men wil het aantal gedwongen opnamen reduceren tot nul. Kies dan als indicator "het aantal dwangopnamen in regio X gedurende de periode Y"
2. Men wil aan een bepaalde richtlijn voldoen.
Vertaal de essentiële onderdelen van de richtlijn in indicatoren. Men wil dat bijvoorbeeld met de nieuwe nazorg  richtlijn doen. Als indicator kan dan formuleren: "percentage patiënten dat een nazorggesprek heeft gehad".

Enkele tips
Kies niet teveel indicatoren
Een aantal van 5-10 indicatoren per onderwerp is al veel. Bovendien kost het verzamelen en registeren van informatie tijd.
Zorg voor een combinatie van de verschillende indicatoren.
Zo geven uitkomstindicatoren aan of het doel is bereikt. Procesindicatoren maken duidelijk waardoor dit eventueel niet is gebeurd.
Laat de indicatoren op verschillende dimensies van een onderwerp betrekking hebben. Dus niet alleen indicatoren die de medisch inhoudelijke kwaliteit meten, maar bijvoorbeeld ook doelmatigheid en tijdigheid.
Kies indicatoren waarbij het verzamelen ervan weinig tijd kost.
Een voorbeeld: stel dat men zicht op het ontslagbeleid wil hebben. Nou blijkt de medische administratie maandelijks een uitdraai te maken van patiënten, die binnen een week na ontslag opnieuw zijn opgenomen. Deze bron moet men dan zeker niet onbenut laten.

rene kragten www.qualiteit.nl